Erstellt am 21.03.2006 - 00:41

HASTALAR ÝÇÝN KEMOTERAPÝ REHBERÝ

Kemoterapi uygulanmasýna karar verilmiþ bir hasta olarak tedavi ekibinin en önemli üyesi sizlersiniz. Tedavi ekibi hasta, doktorunuz ve tedaviyi uygulayan hemþireden oluþmaktadýr. Yapýlacak tedavi konusunda bilgilendirilen hastalarýn tedaviye uyumu ve dolayýsýyla tedavinin baþarýsý daha fazladýr. Bu yazý ile size, ailenize ve yakýnlarýnýza kemoterapi hakkýnda bilgi verilmeye çalýþýlacaktýr. Amaç, zaman darlýðý nedeniyle doktorunuzun size yeterince anlatamadýðý ve sizin bilgilendirilmek istediðiniz konular hakkýnda sizi aydýnlatmaktýr. Kemoterapi rehberinde kemoterapinin anlamý, ne iþe yaradýðý, neden
yapýldýðý, uygulama þekilleri,yan etkileri, tedavi sýrasýnda dikkat edilecek konular ve acil durumlar hakkýnda bilgi verilecektir.

Unutmayýn bu sadece bir rehberdir. Buradaki bilgiler sizin sorunlarýnýzý çözmeye yetmeyebilir. Karþýlaþacaðýnýz her türlü sorunda mutlaka doktorunuza baþvurmanýzda fayda vardýr. Cevabýný bulamadýðýnýz sorularýnýzý Iütfen doktorunuza veya hemþirenize sorunuz. Bu sorularýnýz sayesinde bundan sonra hazýrlanacak kitapçýklara katkýnýz ve sizden sonra gelecek hastalara yararýnýz olur.

KEMOTERAPÝ NEDiR?

Kemoterapi, tümörün ilaçla tedavi edilmesi demektir. Cerrahi ve ýþýn tedavisi ile birlikte tümör tedavisinin çok önemli bir parçasýdýr. Kemoterapi ile tümör hücreleri öldürülür veya tümörün büyümesi durdurulmaya çalýþýlýr. Bazen tek, bazen birkaç ilaç çeþitli yollarla verilerek uygulanýr.

KEMOTERAPÝ KÝM TARAFINDAN UYGULANIR?

Kemoterapi ile ilgilenen bilim dalýna MEDiKAL ONKOLOJi veya TIBBÝ ONKOLOJÝ, bu alanda çalýþan doktora MEDiKAL ONKOLOG( Týbbi ONKOLOG) denir. Medikal onkoloji ayrý bir uzmanlýk dalýdýr; medikal onkolog tümör tedavisi konusunda uzman- Iaþmýþ bir iç hastalýklarý uzmanýdýr. Tümör tedavisi bir ekip iþidir ve mutlaka bu ekibin tüm üyelerinin bulunduðu merkezlerde uygulanmalýdýr. Bu ekipte tümör cerrahisi ile ilgili uzman cerrah, ýþýn tedavisi (radyoterapi) ile ilgili radyasyon onkoloðu, kemoterapi ve hasta bakýmý (destek tedavisi) ile ilgili medikal onkolog bulunmalýdýr.

KEMOTERAPÝ UYGULAMASINDA AMAÇ NEDiR?

Tümörün cinsine ve hastanýn özelliklerine göre deðiþik nedenlerIe kemoterapi uygulanabilir.
*Tümörü tamamen yok etmek ve hastayý iyileþtirmek için,
* Tümörün yayýlmasýný engellemek için,
* Tümörün büyümesini durdurmak veya yavaþlatmak için,
* Tümörün sebep olduðu belirtileri yok etmek için kemoterapi uygulanýr.
Etkili bir tedavi yöntemi olmasýna raðmen bazý durumlarda
tümörü tamamen yok edemeyip sadece belirtilerini düzelterek rahat yaþamayý saðlayabilir
Bazý tümörlerde tek tedavi yöntemi kemoterapidir. Diðerlerinde ise kemoterapi diðer tedavilerle (cerrahi ve radyoterapi) peþpeþe veya eþ zamanlý olarak uygulanýr. Orneðin ameliyat öncesinde tümörü küçültmek amacýyla, veya ameliyattan sonra yayýlmasýný önlemek için kemoterapi yapýlabilir. Ayný uygulamalar radyoterapi öncesinde ve son- rasýnda yapýlabildiði gibi, radyoterapi ile ayný anda çeþitli yöntemlerle de kemoterapi uygulanabilir.

KEMOTERAPÝ ÝLAÇLARI NELERDÝR?

Kemoterapide çeþitli ilaçlar kullanýlýr. Bunlarýn bir kýsmý tümöre doðrudan etkili kemoterapötik ilaçlar ve hormonlar, baðýþýklýk sistemini kuvvetlendirici biyolojik ajanlardýr. Bazý ilaçlar ise tümöre doðrudan etkili ilaçlarýn yan etkilerini azaltmak veya yok etmek amacýyla kullanýlýr.

KEMOTERAPÖTÝK ÝLAÇLAR NASIL ETKi EDERLER?

Uygulanan ilaçlar kan yoluyla tüm vücuda daðýlýr. Tümöre doðrudan etki eden ilaçlar tümör hücrelerinin yapý taþlarýna etki eder, hücrelerin büyümesine ve çoðalmasýna engel olarak tümörün ölümüne neden olurlar. Diðer taraftan bu ilaçlar vücudumuzda bazý yerlerdeki normal hücreleri de etkileyerek çeþitli yan etkilere yol açarlar. Bazý hormon ve hormon karþýtý ilaçlar da ayný yolla tümör hücrelerini öldürür ve özel bazý tümör tiplerinin tedavisinde kullanýlýr. Bunlar dýþýnda yukarýda sözü edilen birtakým biyolojik ajanlar hem tümör tedavisinde, hem de yan etkilerin önlenmesinde kullanýlabilir. Bu maddeler genellikle vücutta normalde var olan baðýþýklýk sistemini çalýþtýrarak tümör hücrelerine karþý savaþý ve vücut direncini saðlayan maddelerdir. Tümör tedavisi sýrasýnda dýþarýdan da verilerek etkileri güçlendirilir.

VERÝLECEK ÝLAÇLAR NASIL SEÇÝLÝR

Ýlaç seçimi tümörün cinsi, yaygýnlýk durumu, hastanýn yaþý, genel durumu ve mevcut baþka hastalýklarýna (kalp hastalýðý, yüksek tansiyon, þeker hastalýðý ve böbrek hastalýðý göre medikal onkolog tarafýndan yapýlýr. Seçilen ilaçlarýn dozlarý ve uygulama sýklýðýna da, gene medikal onkolog tarafýndan birçok deðiþik faktör göz önünde tutularak karar verilir.

KEMOTERAPÝ UYGUlAMA SIKLIÐI VE SÜRESÝ NE KADARDIR?

Tedavi uygulama süresi ve sýklýðý hastalýðýnýzýn ve sizin durumunuza göre özel olarak seçilen kemoterapi þemasýna baðýmlýdýr. Tedavi ile elde edilen cevaba ve oluþan yan etkilere göre süre ve sýklýk doktorunuz tarafýndan deðiþtirilebilir. Genellikle en sýk kullanýlan aralar 3 veya 4 hafta olmakla birlikte bazý tedavi þemalarýnda haftada bir veya iki haftada bir uygulamalar vardýr. Kemoterapinin zamanlamasý konusunda en önemli, hatta hayati önem taþýyan nokta tedavinin mümkün olduðu kadar düzenli ve yan etkilerin izin verdiði ölçüde zamanýnda yapýlmasýdýr. Tedavi aralýklarý gereksiz uzatýldýðýnda tümöre kendini toparlama ve ilaçlara direnç kazanarak daha da güçlenme þansý verilmiþ olur. Bu þekilde tümör büyümeye ve yayýlmaya devam eder ve tedavi baþarý þansý azalýr. Kemoterapi randevularýnýz konusunda kesinlikle doktorunuzun önerileri dýþýna çýkmayýnýz. Herhangi bir nedenle (aile sorunlarý, parasal sorunlar vb.) tedaviyi býrakmadan önce mutlaka doktorunuzla konuþarak sorunlarýnýzý anlatýnýz ve yardým isteyiniz. Tedavi günlerine mutlaka uyunuz. Kendinizi iyi hissetmediðiniz gerekçesi ile asla kendi- Iiðinizden tedavi gününüzü deðiþtirmeyiniz, ve evde kullanmak zorun- da olduðunuz ilaçlarý almamazlýk etmeyiniz. Aksi halde eksik tedaviden kaynaklanan tedavi baþarýsýzlýklarý ile siz karþý karþýya kalýrsýnýz.

KEMOTERAPÝ NEREDE UYGUlANIR?

Kemoterapi mutlaka bu konuda eðitimli kiþilerin çalýþtýðý ,, merkezlerde uygulanmalýdýr. Doktorunuzun izni olmadan kesinlikle herhangi bir hastanede veya evde, kemoterapi uygulama tecrübesi olmayan herhangi bir saðlýk görevlisi tarafýndan uygulanmamalýdýr.

KEMOTERAPÝ NASIl UYGUlANIR?

Kemoterapide kullanýlan ilaçlar deðiþik yollarla uygulanýr:

1. Damar yoluyla (en sýk kullanýlan)
2. Aðýzdan
3. Vücut boþluklarýna uygulanabilir.

KEMOTERAPÝ DAMAR ÝÇÝNE NASIL UYGUlANIR?

Damardan uygulanan kemoterapi ilaçlarý genellikle serum setinden veya serumun içine karýþtýrýlarak çeþitli sürelerde verilir. Uzun süreli uygulamalarda hastaneye yatma gereði olabilir. Tedavi sýrasýnda bazý ilaçlarýn yan etkilerinin önlenmesi için fazla miktarda sývý verilmesi gerekebilir. Hastaya verilen sývý miktarý ayrýca hastanýn baþka mevcut hastalýklarýna göre kiþiden kiþiye farklýlýk gösterebilir. Bu nedenle baþka hastalarýn tedavisi ile kendinizinkini karþýlaþtýrmayýnýz.
Uzun süreli ve sýk kemoterapi alanlarda bir süre sonra damar bulma sorunu ortaya çýkabilir. Bazý ilaçlarýn damar içine uzun süreli uygulamasý sýrasýnda kol damarlarýnýn kullanýlmasý sakýncalý olabilir. Bu durumlarda kateter veya port denilen ve ilacýn doðrudan doðruya kalbe yakýn ana damara gitmesini saðlayan cihazlar takýlarak kemoterapi bu cihaz yoluyla yapýlabilir.

KEMOTERAPÝ HAPLARI NASIL YUTULUR?

Kemoterapi bazen evde alacaðýnýz haplarla yapýlýr. Bu durumda haplarýnýzýn nasýl kullanýlacaðýný çok iyi anlamanýz, doktorunuza anlamadýðýnýz konularý mutlaka sormanýz, evde ilaçlarý almanýzý engelleyen bir yan etki meydana gelirse mutlaka doktorunuzla baðlantý kurarak yardým istemeniz gereklidir.
Unutmayýnýz ki evde yutulan ilaçlar hastanede damardan verilenler kadar önemlidir, eksik veya yanlýþ kullanýmý hayati tehlike yaratabilir.

VÜCUT BOÞLUKLARINA UYGULANAN KEMOTERAPÝ NEDÝR?

Kemoterapi hastalýðýn durumu ve bulunduðu yere göre bazen karýn boþluðuna, akciðer zarý içine ve mesane içine uygulanabilir. Bu þekilde yapýlan uygulamalar mutlaka bir merkezde ve uzman medikal onkolog doktor kontrolünde yapýlmalýdýr.

KEMOTERAPÝ SIRASINDA BAÞKA iLAÇLAR KULLANABÝLÝR MÝYÝM?

Genel kural olarak kemoterapi baþka sebeplerle (þeker hastalýðý, yüksek tansiyon, kalp hastalýðý, aðrý kesiciler) ilaç kullanmaya engel deðildir. Ancak bu ilaçlar konusunda doktorunuzla görüþmeniz þarttýr. Tedavi sýrasýnda aspirin ve aspirin içeren aðrý kesici ateþ düþürücüler almayýn. Hastaneye yatmak için gelirken bu tür ilaçlarýnýzý yanýnýzda getiriniz.

SIRADIÞI KANSER TEDAVÝLERÝ

Aile ve yakýnlarýnýz tümör tedavisi aldýðýnýzý öðrendiklerinde size, hastalýðýnýza iyi geldiði söylenen çeþitli yiyecek, vitamin ve ilaçlar almanýzý önerebilirler. Bu tür öneriler sýklýkla televizyon, gazete ve dergilerde abartýlarak bahsedilen tedavilerdir. Maalesef bunlar genel- Iikle kesin veya tam olmayan bilgileri içerir. Bildirilen yüksek iyileþme oranlarý bilimsel çalýþmalarda tekrar elde edilemez. Tümör tedavisinde gerçek ilerlemeler temel týp buluþlarýnýn (yeni ilaç ve yöntemlerin) klinikte uzun süre denenmesi ve geliþtirilmesi ile saðlanýr. Herkese önerilmeden önce dikkatli çalýþmalar yapýlmasý þarttýr. Etkisi ispat edildiðinde dünyanýn dört bir yanýndaki hastalar için kullanýma sunulur. Eðer bu tür tedavileri kullanmayý düþünüyorsanýz veya kullanýyorsanýz doktorunuza haber veriniz.

KEMOTERAPÝNÝN YAN ETKÝLERÝ VAR MIDIR?

Kemoterapi büyüyen ve bölünen hücreleri öldürdüðünden bu tür özellikleri olan normal hücrelere de zarar verebilir. Bu tür hücreler kemik iliði, sindirim ve üreme sisteminde ve saç foliküllerinde bulunduðu için yan etkiler daha çok bu bölgelerde görülür. Kemoterapinin yan etkileriyle savaþabilecek birçok olanaklarýmýz olduðundan gerekli önlemler alýndýðý takdirde bu yanetkilerden korunabiliriz. Bu kitapçýkta sýralanan yanetkiler bütün hastalarda görülmeyeceðinden yanetki Iistesinin uzun olmasýndan ötürü endiþeye kapýlmanýza gerek yoktur. Yanetkiler kullandýðýnýz ilacýn türüne, dozuna, hastalýðýnýzýn türüne ve yapýnýza göre deðiþiklikler gösterir. En sýk görülen yan etkiIer bulantý kusma, saç dökülmesi ve yorgunluktur. Yan etkilerin çoðu kemoterapi aldýðýnýz sürece oluþur ve tedaviniz tamamlandýðýnda kaybolur. Doktorunuzla sizde görülebilecek yan etkiler ve önlemIeriniz hakkýnda tedavinize baþlamadan önce mutlaka konuþunuz. Yan etkilerin bazýlarý sizin doðrudan hissedeceðiniz türdendir. Bazýlarý ise ancak birtakým kan tetkikleri ile anlaþýlabilir.

NE KADAR SÜRER?

Yan etkiler erken ve geç olmak üzere ikiye ayrýlýr. Erken yan etkilerin çoðu kemoterapi aldýðýnýz sürece oluþur ve tedavi tamamIandýktan sonra tamamen kaybolur; bazýlarýnýn düzelmesi ise daha uzun zaman alabilir. Normale dönme süresi yine kullanýlan ilaç türüne, miktarýna ve hastanýn durumuna göre deðiþiklik gösterir. Sizi kemoterapi alýmý süresince rahatsýz eden yanetkilerin hemen hemen tamamý erken yanetkilerdir. Tedavi bitiminde kaybolacaðýndan, bu yan etkiler nedeniyle tedavinizi aksatmamanýzý ve yan etkileri en aza indirebilmek için doktorunuzla iþbirliði yapmanýzý öneririz. Geç yanetkiler hastayý kemoterapi alýrken rahatsýz etmeyen, daha uzun sürede ortaya çýkan yanetkilerdir. Gerekli önlemler alýndýðý takdirde bunlarýn oluþmasý genellikle önlenebilir. Yanetkilerden en az düzeyde etkilenmenizi saðlamak için bu kitapçýkta yazýlan önlemleri uygulamanýz büyük önem taþýmaktadýr.

KEMOTERAPÝNÝN YAN ETKÝLERÝNÝN DEÐERLENDÝRÝLEBÝLMESÝ ÝÇÝN GEREKLÝ TETKÝKLER NELERDÝR?

Kan sayýmý: Kemik iliði tarafýndan yapýlan ve mikroplarla savaþan beyaz kürelerin (Iökosit), oksijen taþýyan hemoglobinin ve pýhtýlaþmayý saðlayarak kanamayý durduran trombositlerin sayýlarýný gösteren bir tetkikdir. Kemoterapi ilaçlarýnýn çoðu kemik iliði üzerine baskýlayýcý etki yaptýðý için genellikle her ilaç tedavisi gününden önce, bazen ise her hafta kan sayýmý yapýlmasý gereklidir. Kan hücrelerinizin miktarý doktorunuz tarafýndan belirlenecek ölçüler içinde olmazsa kemoterapi alamazsýnýz. Bazý durumlarda tedaviniz ertelenebilir, bazý durumlarda ise kan ürünleri verilerek kan sayýmýnýz istenen düzeye yükseltilebilir. Daha sonraki kemoterapi kürlerinde bu yanetkinin en aza indirilebilmesi için size gerekli olan destek tedavileri önerilecektir. Daha sonra belirteceðimiz sýnýrlara kadar düþük deðerlerin bulunmasý kemoterapinin beklenen etkileri olduðu için endiþelenmenize gerek yoktur.
Biyokimyasal kan testleri:
Organlarýmýzýn normal olarak iþleyip iþlemediðini kanda bakýlan üre, kreatinin, þeker, karaciðer enzimleri gibi bazý biyokimyasal deðerlerle anlaþýlýr. Her kemoterapi ilacýnýn yan etkisi deðiþiktir. Doktorunuz sizden kullanýlan kemoterapinin türüne göre deðiþik biokimyasal testler isteyecektir. Bunlarý genellikle kemoterapi gününden 1 gün önce veya belirtilen tarihte mutlaka yaptýrdýktan sonra randevunuza geliniz.
Ýdrar tahlili :
Böbrek, mesane ve idrar yollarýnýzda herhangi bir sorunun olup olmadýðý taze idrarda ve bazen de 24 saatlik idrarda bakýlan bazý testlerle anlaþýlabilir. Doktorunuz gerekli gördüðü takdirde bu tetkiki yaptýrmanýz gerekir.

KAN HÜCRELERÝNÝN AZALMASI

NE TÜR SORUNLAR DOÐURUR?

1. YORGUNLUK ve KANSIZLIK:

Kemoterapi kemik iliðinin kýrmýzý hücre yapma yeteneðini bozarak vücutta oksijen taþýnmasýný azaltýr. Yeterli oksijen ihtiyacý karþýlanmadýðýnda dokular iþlevlerini göremezler, bu duruma kansýzlýk denir. Yorgunluk, baþ dönmesi, nefes dar\ýðý yapabilir. Her tedavi öncesi hemoglobin(Hb) düzeyi ölçülerek kan durumunuz hakkýnda fikir sahibi olunur. Normalde 14 gr olan hemoglobin düzeyi, 10 gr'ýn altýna ininceye kadar herhangi bir sorun yaratmaz. Doktorunuz gerekli gördüðü takdirde size kan verilmesini önerecektir.

Kansýzlýk oluþtuðunda alacaðýnýz önlemler:

*Dinlenmeye daha fazla vakit ayýrýnýz.
* Yorucu iþlerden kaçýnýnýz.
* Özellikle yeþil ve lifli sebzeler, kýrmýzý et ve karaciðer gibi demir açýsýndan zengin gýdalar alýnýz.
*Ayaða kalkarken baþdönmesini önleyebilmek için yavaþ hareket ediniz.
Aþaðýdaki durumlarda acilen kan sayýmý yaptýrarak doktorunuza baþvurunuz:
• Ara kan sayýmlarýnda hemoglobin miktarýnýz 7 gr’ýn altýnda ise,
• Yorgunluðunuz giderek artýyorsa,
• Bilinç bulanýklýðý oluþursa,

2. MiKROP BULAÞMASI –ÝNFEKSÝYON

Kemoterapi ,mikroplarla savaþan beyaz kürelerinizi (lökosit) azaltacaðý için mikroplar vücudunuzda daha kolay hastalýk yapabilir. Bu yüzden normalden daha fazla korunmanýz gerekecektir. LökositIerin normal deðeri 4.000-9.000 arasýndadýr. Kemoterapi kürleri arasýnda lökositlerinizin 1000-3000 arasýnda deðiþmesi beklenen bir olaydýr, endiþeye kapýlmanýza gerek yoktur. Her kemoterapi öncesi lökosit deðerinizin doktorunuz tarafýndan deðerlendirilmesi gerekecektir.
Yeterli düzeylerde olmadýklarý takdirde tedaviniz bir süre için erteIenebilir. 1500'ün a!týndaki deðerlerde mutlaka doktorunuza haber veriniz
Mikrop Bulaþmamasý için Alacaðýnýz Önlemler:
* Ellerinizi sýk sýk yýkayýnýz. Özellikle yemek yemeden önce ve tuvaletten çýktýktan sonra mutlaka yýkayýnýz.
*Týrnaklarýnýzý kökünden kesmeyiniz, manikür yaptýrmayýnýz.
* Yaralanmamaya özen gösteriniz.
* Traþ olurken jilet yerine elektrikli makinalarý tercih ediniz.
* Diþ etlerinizi hýrpalamayacak yumuþak diþ fýrçasý kullanýnýz.
* Sivilceleriniz ve yaralarýnýzla oynamayýnýz.
* Her gün ýlýk suyla banyo yapmaya gayret ediniz, vücudunuzu yumuþak bir Iifle sabunlayýnýz, kese kullanmayýnýz.
* Kalabalýk ve kirli ortamlardan kaçýnýnýz, bulaþýcý hastalýðý olan kiþilerle temasý engelleyiniz.
* Sularýnýzý kaynatarak içiniz, dýþarda yemek yemeyiniz.
* Meyve ve sebzelerin iyi yýkanmýþ olmasýna dikkat ediniz.
* Derece ile ateþ bakmasýný öðreniniz ve kendinizi normalden farklý hissettiðinizde mutlaka ateþinize bakýnýz. Yükseldiðinde bol sývýalýnýz.
* Kýzarýp þiþen ve aðrýyan bir bölgeniz varsa doktorunuza bildiriniz.
*Tarýmla ve ev iþleriyle uðraþýrken eldiven takýnýz.
*Doktorunuza haber vermeden aþý yaptýrmayýnýz.
• Cildiniz kuruyorsa krem kullanýnýz.

Aþaðýdaki durumlarda herhangi bir ilaç almadan acilen kan sayýmý yaptýrarak doktorunuza acilen baþvurunuz:

• Ateþiniz 38 derecenin üstüne çýkarsa,
• Titreme olursa,
• Normal dýþý terelem, idrarda yama olursa,
• Lökosit sayýnýz 1500’in altýna inerse,
• Boðazda yanma ve öksürük baþlarsa,
• Herhangi bir yerinizde kýzarma ve aðrý olursa.

3.KANAMA PROBLEMLERÝ

Nadiren yüksek doz kullanýldýðýnda kemoterapi ilaçlarý kanda pýhtýlaþmayý saðlayan trombosit sayýsýný azaltabilir. Bu nedenle kanamaya eðiliminiz artabilir. Normal trombosit sayýsý 150.000-300.000 arasýndadýr. Trombosit sayýsý 100.000'in altýna düþse bile kanama problemleri oluþturmayabilir. Ancak 20.000'in altýndaki deðerlerde kanamalar olabilir ve acilen önlem alýnmasý gereklidir.

Trombosit sayýnýz düþükse alacaðýnýz önlemler:

* ASPÝRÝN KULLANMAYINIZ, doktorunuza danýþmadan aðrý kesici almayýnýz.
* Doktorunuz izin vermedikçe alkollü içkiler kullanmayýnýz. * Diþlerinizi yumuþak diþ fýrçasý ile fýrçalayýnýz.
* Burnunuzu zorlamadan sümkürerek temizleyiniz, parmaklarýnýzý kullanmayýnýz.
* Herhangi bir yerinizin yanmamasý için özen gösteriniz.
* Yaralanmanýza neden olabilecek aktivitelerden kaçýnýnýz.
*Tahriþ yapacak baharatlý, acýlý,sýcak ve sert gýdalar almayýnýz
*Bol sývý alýnýz.
*Cinsel iliþki kurmayýnýz.
* Kabýzlýk varsa önleyici tedbirler alýnýz.
* Dinlenmeyi arttýrýnýz.
• Bol proteinli gýdalar alýnýz.

Aþaðýdaki durumlarda acilen ka sayýmý yaptýrarak doktorunuza baþvurunuz:

• Vücudunuzda morluklar oluþursa,
• Özellikle el ve ayaklarda veya herhangi bir bölgenizde toplu iðne baþý büyüklüðünde döküntüler olursa,
• Kýrmýzý veya pembe renkli idrar çýkarýrsanýz
• Burun veya diþeti kanamanýz olursa.

BULANTI VE KUSMA

Kemoterapiye baðlý en önemli þikayetlerden biridir. Kemoterapi, midenizi ve beyindeki kusma ile ilgili merkezi etkileyerek kusmaya neden olabilir. Kullanýlan ilaç türlerine, doza ve kiþisel özelýikýere göre kusma þideti ve süresi deðiþiktir. Bu tür bir yan- etki hiç oluþmayabileceði gibi çok þiddetli de olabilir.
Ne zaman baþlar? Ne kadar sürer?

Hemen tedavi sonrasý veya tedaviden 8-12 saat sonra baþlayýp 12-24 saat süren þiddetli bulantý kusmanýz olacaðý gibi hafif bir bulan- tl sürekli de olabilir. Daha önce kemoterapi deneyimi olmuþ kiþilerde bazen tedaviden önce de psikolojik kökenli kusmalar olabilir. Bulantý ve kusmanýzýn þiddeti ve süresi hakkýnda her kürde doktorunuza bilgi veriniz.

Engellenebilir mi?

Bulantý ve kusmayý engelleyen çok çeþitli ilaçlar mevcýýttur. Doktorunuzun önerisine göre bunlarý zamanýnda kullanýnýz. Bu ilaçlar genellikle kemoterapiyi aldýðýnýz günlerde ve sonraki birkaç gün süresince kullanýlýr. Bulantý ve kusmanýzýn þiddetine göre tedavinizde ve alacaðýnýz SIVImiktarýnda deðiþiklikler yapýlarak, bu yanetkinin azaltýlmasý mümkündür.

Sizin alabileceðiniz önlemler:

* Bulantý ve kusmanýn her kemoterapi sonrasý olacaðý önyargýsýna kapýlmayýnýz.
* Kemoterapi sýrasýnda kusma oluyorsa tedavi öncesi ve sonrasý 1-2 saat birþey yemeyiniz.
*Uyguýamadan 1-12 saat öncesi ve 1-24 saat sonrasýnda katý gýdalar yerine sývýgýdalarý tercih ediniz.
* Az, sýk ve yavaþ yemek yiyiniz.
* Yemekleri iyice çiðneyiniz.
* Su veya meyve sularýný yemek sýrasýnda deðil ,yemeklerden 1 saat önce veya sonra içiniz.
* Yaðlý, þekerli ve kýzartma türü yiyeceklerden uzak durunuz.
* Yemek kokularý midenizi bulandýrýyorsa soðuk ve ýlýk yiyecekleri tercih ediniz.
* Bulantýyý azaltmak için elma suyu, kýzýlcýk suyu, Iimonata, meyva sularý, çay, kola, ayran gibi sývý veya ezilmiþ patates, elma püresi, yoðurt, süzme peynir gibi yarý-katý veya aðzýnýzda yara yoksa Iimon, ekþi turþu gibi gýdalar alabilirsiniz.
* Aðzýnýzda yara yoksa ve sabah kusmalarý varsa; yataktan kalkar kalkmaz kraker, tost, peynir-ekmek gibi kuru gýdalarý tercih ediniz.
* Hoþlandýðýnýz yiyecekleri tercih ediniz. Bazý kiþilerde kýrmýzý ete karþý tiksinti geliþebilir. Bu durumlarda tavuk veya balýk yiyerek et ihtiyacýný karþýlayabilirsiniz.
* Tuvalet, parfüm, sigara, yemek kokularý gibi sizi rahatsýz edebilecek kokulardan uzak durunuz.
* Yemek yedikten sonraki 2 saat sýrt üstü yatmayýnýz.
* Yemeklerden sonra sessiz bir ortamda dinleniniz.
* Sýkmayan rahat kýyafetler giyiniz.
*Bulantý olduðu zaman derin ve yavaþ nefes alma egzersizleri yapýnýz
* Süreli bulantýnýz varsa kendinizi oyalayacak aktiviteler yaratýnýz. (televizyon seyretme, müzik dinleme, örgü örme, kitap okuma vb. gibi)
* Yatakta yatarken kusarsanýz, solunum yollarýna kaçmamasý için baþýnýzý hemen yana çeviriniz.
* Kusma çok fazlaysa, gýdalardan yutmadan emme yoluyla yararlanmaya çalýþýnýz. Kusmayý önleyecek ilaçlarýn fitil ve enjeksiyon formIarýný isteyiniz.
* Bulantýnýz varken ve kusarken yemek yemeye zorlanmayýnýz.
* Bulantý kusmanýzýn þiddetli olduðu dönemlerde 3-4 saat süreyle birþey yemeyiniz, daha sonra sývý gýdalar alýnýz. sývý gýda alýmýna 2 günden fazla devam etmeyin.
* Taþýt tutmanýz varsa kemoterapi aldýðýnýz gün uzun yolculuk ya mayýnýz.
* Nahoþ metalik ilaç tadýný azaltacak nane veya ekþi þekerlemeler yemek rahatlatýcý olabilir.
* Doktorunuza bulantý, kusmanýzýn þiddeti, süresi ve zamanlamasý konusunda bilgi veriniz. Onleyecek ilaçlarda deðiþiklik yapabilir.

Aþaðýdaki durumlarda acilen doktorunuza baþvurunuz:

• Nefes borunuza yiyecek kaçtýðýndan þüpe ediyorsanýz,
• 3-4 saat süreyle, saatte 3’ten fazla kusmanýz oluyorsa,
• Günde 4 bardaktan fazla sývý gýda alamýyorsanýz ve 2 günden fazla gýda alamadýysanýz
• Ýlaçlarýnýz kusma nedeniyle kullanamýyorsanýz.
SAÇ DÖKÜLMESi: Her zaman olmayan,fakat sýk görülen bir yan etkidir. Doktorunuz kulanacaðýnýz ilaçlarýn saç döküp dökmeyeceði konusunda bilgi verecektir. Saçlarla birlikte vücudunuzun diðer tüylü bölgelerinde de dökülme olacaktýr. Tüylerdeki dökülme sizi ruhsal açýdan rahatsýz edebilir; bu duygularýnýzý paylaþmaktan kaçýnmayýnýz.
Öncelikle bu yan etkinin tamamen geçici bir süre için sizi etkileyeceðini düþünmelisiniz. Tedaviniz tamamlandýðýnda dökülen saçlar ve tüyler yeniden oluþacaktýr ve daha da gür olmasý mümkündür. Daha önce bu deneyimi yaþamýþ kiþilerle konuþmak sizi rahatlatacaktýr. Bazý merkezlerde saç dökülmemesi için uygulanan kafatasýna soðuk ve baský uygulama teknikleri merkezimizde bazý yanetkilerinden dolayý uygulanmamaktadýr.
Sizin alabileceðiniz önlemler:
* Kemoterapi baþlamadan önce saçlarýnýzý kýsa kestiriniz.
* Saç kaybýný gizlemek için isterseniz þapka, peruk, eþarp veya baþ örtüsü edininiz .Saçýnýz uygunsa kendi saçýnýzdan peruk yaptýrabilirsiniz. Güneþten korunma dýþýnda bu önlemi almanýz tamamen kendi isteðinize baðlýdýr.
Saç dökülmesini azaltmak için neler yapabilirim?
* Besleyici þampuanlarla yýkayýn, iyice durulayýnýz ve nazikçe kurulayýnýz.
* Saçý aþýrý taramak ve fýrçalamaktan kaçýnýn.Geniþ diþli taraklarý ve yumuþak fýrçalarý tercih ediniz.
* Saç boyalarý, spray, jöle, bigudiler, sýký tokalar kullanmayýnýz.
* Elektrikli saç kurutma makinalarýný mümkünse kullanmayýnýz. Eðer gerekiyorsa sýcaklýk düzeyi düþük olarak kullanýnýz.

YUTMA GÜÇLÜÐÜ

Aðýz içi ve yemek borusu bölgelerdeki hücrelerin yenilenememesi, vücudun mikroplara karþý daha duyarlý olmasý, yetersiz sývý alýmý, aðýz bakýmýnýn iyi olmamasý gibi nedenlerden ötürü kemoterapi alýrken aðýz içinde, boðazda, yemek borusunda kuruma, kýzarma ve yaralar oluþabilir. Bu durum hem beslenmenizi engelleyeceðinden hem de mikrop kapmanýz için elveriþli ortam yaratacaðýndan, oluþmasýný engellemek için gerekli önlemleri almak gerekir. Aðýz bakýmý için gerekli önlemler: * Kemoterapiye baþlamadan önce diþlerinizde olabilecek muhtemel çürük ve iltihaplar için mümkünse diþ dokturuna görününüz. Kemoterapi baþladýktan sonra kanama sorunlarý olabileceðinden diþ bakýmýný yaptýrmanýz güç olabilir. Kemoterapi sýrasýnda diþ probleminiz oluþursa doktorunuzdan ne zaman tedavi olabileceðiniz konusunda bilgi isteyiniz.

* Diþlerinizi her yemekten sonra ve yatmadan önce yumuþak naylon kýllý (bebek fýrçasý diþ fýrçasý ve çocuk diþ macunu ile fýrçalayýnýz. Her fýrçalamadan önce fýrçanýzý sýcak suyla yýkayýnýz.
* Trombosit sayýnýz yeterli ise yatmadan önce diþ aralarýnýzý diþ ipliði ile tahriþ etmeden temizleyiniz.
* Yemeklerden sonra ve yatmadan önce bir bardak suya 1 çay kaþýðý karb.onat koyarak hazýrladýðýnýz suyla aðzýnýzý bolca çalkalayýnýz. Bu aðýzdaki asiti azaltýr, kuruluðu ve yaralarý engellemeye yardýmcý olur. Alkol ve gliserinli ticari gargaralarý kullanmayýnýz.
* Dudaklarýnýzý vazelin veya kremle nemli tutarak kuruma ve çatla- malarý engelleyiniz.
* Sigara, alkol, çok sýcak, çok soðuk, baharatlýý acý, sert yiyeceklerden kaçýnýnýz. .
* Protez kullanýyorsanýz, aðzýnýza iyi uymasýna dikkat edin. Her yemekten sonra protezinizi çýkararak aðzýnýzý çalkalayýnýz.
* Protezlerinizi geceleri her gün suyunu deðiþtirdiðiniz aðzý kapalý bir kapta saklayýnýz.
*Bol sývýalýnýz.
*Tüm bu önlemlere raðmen yutkunma güçlüðü, aðýz yaralarý, aðýzda pamukçuk oluþursa doktorunuzun önerisine göre ilaç ve ek tedbirler almanýz gerekecektir.
Bunlarýn bazýlarý:

1. Aðrý varsa doktorunuzun önerisine göre aðrýnýzý azaltacak solusyonlar kullanýnýz.
2. Sütlaç, evde yapýlmýþ dondurma, muz, bebek mamalarý, yumuþak kývamda yumurta, yumuþak peynir, puddingler, püre, makarna, haþlanmýþ patates gibi yumuþak yiyecekler yiyiniz.
3. Aðzýnýz çok kuruyorsa, suni tükrük solusyonlarý kullanýnýz.
4. Çok bol miktarda sývý gýda alýnýz. Domates suyu, portakal, limon, greyfurt gibi ekþi mevye sularý, çið sebzeler, tost, kraker gibi kuru, sert gýdalar ve acýlý, baharatlý, tuzlu yiyeceklerden kaçýnýnýz.
5. Kuru yiyecekleri su ve yaðla yumuþatabilirsiniz.
6. Tam sývý gýdalarý yutmak güç oluyorsa, daha yoðun; örneðin blenderden geçirilmiþ gýdalar alýnýz.
7. Eðer doktorunuzca sakýncasý yoksa, almanýz gereken tablet ve kapsülleri kýrarak, yiyeceklere katarak yutunuz.
8. Yerken ve içerken oturur vaziyette olunuz.
9. Yutamýyacaðýnýz þeyleri yemek için kendinizi zorlamayýnýz.
10. C ve B vitaminleri alýnýz (kemoterapi günü kullanýlmaz)
11. Þikayetleriniz hafifse aðýz bakýmýnýza yukarýda belirtilen aralýklarla devam edin.
12. Þikayetleriniz fazla, beslenemiyecek durumda iseniz ve ateþiniz yüksekse;aðzýnýzý karbonatla 2 saatte bir çalkalayýnýz, aðýz bakýmý için doktorunuzun önereceði solusyonlarý kullanýnýz.
13. Diþ fýrçasý kullanmayýnýz, steril gazlý bezi parmaklarýnýza dolayarak macunla diþlerinizi hýrpalamadan ovunuz.
14. Protez kullanýyorsanýz iyileþinceye kadar kullanmayýnýz.

ÝSHAL

Kemoterapi alýrken dýþkýlama düzeninizde deðiþiklik olabilir. Bu durum bazý sýnýrlar içinde önemsizdir. Eðer günde 4 veya 5 kezden fazla sulu dýþkýlama varsa bu duruma ishal denir ve önlem almanýz gerekir.

Ýshal olduðunuz zaman neler yapacaksýmz?

* 24 saatlik dýþkýlama sayýnýzý, dýþkýnýzýn, rengini, kývamýný doktorunuza bildirmek için gözlemleyiniz.
* Ýshaliniz devam ettiði sürece çok posa býrakan ve sindirim sisteminizi tahriþ edebilecek gýdalar almayýnýz. Bunlar; çið sebzeler, kepekli veya bütün taneli buðday ekmeði, fýndýk, çekirdek, yaðlý gýdalar, fasulye, taze ve kurutulmuþ meyveler, meyve sularý (muz, avokado, elma ve üzüm hariç, çikolata, baharatlý ve acýlý yemekler, sarmýsak, hardal turþu ve alkollü içeceklerdir.
* Yüksek kalorili ve potasyum açýsýndan zengin gýdalar alýn. Bunlar; peynir, yumurta, haþlanmýþ patates, pirinç lapasý, makarna, muz, þeftali, tuzlu ayran, yoðurttur.
* En azýndan 3 litre sývý alýn. Sývý ihtiyacý için sudan baþka et suyu, elma suyu, üzüm suyu, açýk çay, ayran gibi sývýlar da almalýsýnýz.
* Kafeinli ve karbonatlý içecekler içmeyiniz.
*Üzüm pekmezinden kaçýnýnýz.
*Kahve , koyu çay, alkol, tütün ve tatlýlardan uzak durunuz.
* Sýk sýk ve az yiyiniz.
* Ishaliniz 2 günden daha uzun sürerse ve çok þiddetli ise doktorunuza sorarak sadece sývýgýda alýnýz. Kendinizi iyi hissettikçe, az posa býrakan yiyecekleri ekleyiniz. Sadece sývýgýdayý iki günden fazla almayýnýz.
* Eðer ishalinizi þiddetlendirdiðini hissederseniz süt ve süt ürünlerinden kaçýnýn.
* Anal bölgenizi her dýþkýlamadan sonra sabunla iyice temizleyin, ýlýk su ile durulayýn.
* Anus çevresindeki kýzarýklýk ve çatlaklara dikkat edin ve doktorunuza bildirin.
* Doktorunuzun önerdiði ishal kesici ilaçlarý düzenli olarak kullanýnýz.
Aþaðýdaki durumlarda acilen doktorunuza baþvurunuz:
• Eðer ishaliniz günde 6-8 kereyi aþar ve 2 günden aza sürerse,
• Karnýnýzda kramp tarzý aðrýlarýnýz 2 günden fazla sürerse

KABIZLIK

Dýþkýlama sýklýðýnýzýn herzamankinden daha az olmasý , dýþkýnýn sertleþmesi ve aðrýlý ve rahatsýz edici olmasýna kabýzlýk denir. Kemoterapi aldýðýnýz sürece aldýðýnýz ilaçlara, herzamankinden daha az hareket etmenize ve az yemenize baðlý olarak kabýzlýk geliþebilir. Kabýzlýk giderici ilaçlar kullanabilirsiniz, fakat öncelikle doktorunuza danýþmanýz gerekir.

Kabýzhðý önlemek için neler yapabilirsiniz?

* Bol miktarda ve özellikle ýlýk sývýalmaya çalýþýnýz.
* Posa býrakan gýdalarý tercih edin Bunlar; çið veya piþmiþ sebzeler, meyveler (özellikle kabuklu ve çekirdekli olanlar), meyve sularý,hoþaf ve komposto (özellikle kayýsý ve erik), fýndýk, patlamýþ mýsýr, kepek ekmeðidir.
* Kabýzlýk yapabilecek yumurta, peynir, patates, pilav, makarna gibi gýdalarý az miktarda yiyiniz.
*Tolere edebildiðiniz derecede aktivitenizi arttýrýn ve yürüyüþ yapýn.
* Dýþkýlamak için zaman ayýrýnýz.
* Öðünleri hep ayný zamanda yemeye dikkat ediniz.
Aþaðýdaki durumlarda acilen doktorunuza baþvurunuz:
• Normal alýþkanlaðýnýzý 2 günden fazla aþan gaz ve dýþký çýkýþý olmazsa,
• Kabýzlýða ek olarak bulantý ve kusmanýz da varsa,
• Dýþkýda kann varsa.

KEMOTERAPÝNÝN KAS VE SÝNÝR SÝSTEMÝNÝZE ETKÝSÝ

Bazý ilaçlar sinir sistemini etkileyerek ellerde ve ayaklarda, özellikle parmaklarýnýzda uyuþma, yanma, kuvvetsizlik, karýncalanma, his- sizlik yapabilir. Ayrýca nadiren de olsa denge kaybý, eþyalarý tutmada güçlük, eklem aðrýlarý, iþitme kaybý, karýn aðrýsý ve kabýzlýk olabilir. Bazý ilaçlar da kaslarýnýzi etkileyerek kuvvetsizlik ve zayýfiýða neden olabilir.
Bu etkiler rahatsýz edici olsa da genellikle önemli deðilir ve ilaç kesildikten sonra zamanla kaybolur, nadiren kalýcý olabilir. Doktorunuzla görüþmelerinizde bu tür belirtleriniz kalýcý oluyorsa belirtiniz. Eðer bu tür belirtileriniz varsa:
* Delici ve kesici araçlarý kullanýrken, bir yerinizi kesmemek ( için dikkatli olunuz.
* Yürürken, merdiven çýkarken bir yerlere tutununuz, gerekirse 'ii baston kullanýnýz.
* Ayakkabýlarýnýzýn ayaklarýnýza uyan ve iyice kavrayan þekilde olmasýna dikkat ediniz.

CÝLT VE TIRNAKLARINIZA ETKÝSÝ

Kemoterapi aldýðýnýz sürece nadiren kýzarma, kaþýnma, soyulma, kuruluk ve sivilce gibi önemli olmayan cilt sorunlarý görülebilir. Cilt ve týrnaklarýnýzýn renginde deðiþiklikler olabilir. Týrnaklarýnýz kolay kýrýlabilir ve üzerlerinde çizgilenmeler oluþabilir. Kemoterapi verilen damarlarda oluþan renk koyulaþmasý önemli deðildir, tedaviniz tamamlandýktan 1-2 ay sonra kaybolur.

Sizin alabileceðiniz önlemler:

* Cildinizde aþýrý kararma olacaðý için kemoterapi alýrken güneþlenmeyiniz.
* Güneþlenmeseniz bile güneþ etkisine maruz kalacaksanýz koruyucu krem kullanýnýz.
* Sivilce oluþursa cildinizi temiz ve kuru tutunuz.
*Kuruma oluyorsa sýcak ve uzun banyo yerine, kýsa ve ýlýk banyolar yapýnýz ve nemlendirici krem ve losyonlar kullanýnýz. Alkol içeren parfüm, traþ losyonu, kolonya kullanmayýnýz.
*Týrnaklarýnýzý korumak için iþ yaparken eldiven giyiniz.

Aþaðýdaki durumlarda acilen doktorunuza baþvurunuz:

• Ýlaç verilen damarda ilaç verilirken veya daha sonra kýzarma, aðrý ve þiþlik oluþursa. Bu bulgular ilacýn damar dýþýna kaçtýðýný gösterir.
• Tüm vücudunuzu kaplayan kýzarýklýk, döküntü ve efes darlýðý olursa. Bu bulgular allerjik bir reaksiyon olduðunu gösterir.

MESANE VE BÖBREKLERÝNÝZE ETKÝSÝ

Kemoterapi ilaçlarýnýn bazýlarý böbrekler ve mesanenizde geçici veya kalýcý etkiler yapabilir. Kullandýðýnýz ilaçlarýn böylesi bir etkisi olup olmadýðýný doktorunuza danýþmalýsýnýz. Doktorunuz sizden her kürde eðer böbreklerinizi etkileyen bir ilaç kullanýyorsanýz böbrek fonksiyonlarýnýzý deðerlendirecek tetkikler, eðer mesanenizi etkileyen bir ilaç kullanýyorsanýz idrar tahlili isteyecektir. Bunlarý mutlaka her kemoterapi öncesinde yaptýrmalýsýnýz. Bazý ilaçlar idrarýnýzýn rengini deðiþtirebilir; Farmarubisin ve Adriamisin kýrmýzýya, Novantron maviye boyar, Bu durumu doktorunuza sorarak gereksiz endiþelerden kurtulunuz.

Sizin alabileceðiniz Önlemler:

* Bol sývý içerek idrar miktarýnýzýn fazla olmasýný saðlayýnýz. Meyvve sularý, çay, kahve, dondurma, çorba gibi gýdalarýn hepsi sývý sayýlýr, sadece su olarak düþünmeyiniz.
* Sývý alamýný güne eþit þekilde bölmeye çalýþýnýz. Örneðin sekiz saatte bir günlük alacaðýnýz miktarýn üçte birini alýnýz.
* Ýdrarýnýzý tutmayýn. Sýk sýk tuvalete gidin.

Aþaðýdaki durumlarda acilen doktorunuza baþvurunuz:
• Ýdrarda yanma veya her iki bel bölgenizde veya kasýkta aðrý olursa
• Ýdrar kýrmýzý veya farklý renkte olursa (boyayan ilaçlar hariç ),
• Ýdrar bulanýk ve pis kokuluysa,
• Çok sýk idrara çýkýyorsanýz,
• Ýdrar yapamýyorsanýz,
• Titreme ve ateþiniz olursa.

CÝNSEL FONKSÝYONLARINIZA ETKÝSÝ

Bazý kemoterapi ilaçlarý üreme organlarýnýn iþlevlerini etkileyebilir.

Erkekler için

Erkeklerde sperm sayýsýný azaltarak geçici veya kalýcý kýsýrlýða neden olabilir. Cinsel fonksiyonlar ve istek üzerine yan etkisi yoktur. Doktorunuzla kullanacaðýnýz ilaçlarýn kýsýrlýk yapýp yapmýyacaðýný konuþunuz. Eðer ilerde çocuk sahibi olmayý düþünüyorsanýz ve kullanacaðýnýz ilaçlar kýsýrlýk yapýyorsa kemoterapi baþlamadan önce yurt dýþýndaki sperm bankalarýna baþvurabilirsiniz. Böylelikle kemoterapi baþlamadan önce spermleriniz dondurularak ilerde kullanýlmak üzere saklanabilir.

Kadýnlar için

Kemoterapi ilaçlarý yumurtalýklarýnýzý ve hormonal durumunuzu etkileyebilir. Bazen kemoterapi alýrken normal adet kanamalarýnýzýn düzeni deðiþebilir veya tamamen kesilebilir. Verilen ilaca, dozuna baðlý olarak geçici ve kalýcý kýsýrlýk oluþabilir. Kemoterapi alýrken sakat çocuk sahibi olabileceðinizden doktorunuza danýþarak uygun doðum kontrol yöntemlerinden birini kullanýnýz. Hormonal dengenizde deðiþiklikler olabileceði için menapoza benzer ateþ basmalarý, terleme, vajinada kuruluk, yanma gibi belirtileri olabilir. Bu tür sorunlarýnýzý doktorunuza bildiriniz.

TERLEME

Havanýn sýcak oluþuna baðlý olmaksýzýn genellikle geceleri olan aþýrý sývý kaybýdýr. Bir infeksiyon belirtisi olabileceðinden terleme öncesinde ateþinizin yükselip yükselmediðini kontrol edin.

Aþýrý terlemeniz oluyorsa:

* Nemi almasý için 2 kat giyecek giyiniz.
* Islak giysilerinizi sýk sýk deðiþtiriniz. * Yataðýnýzý kuru tutunuz. * Sýk sýk banyo yapýnýz.
* Odanýzý cok sýcak veya çok soðuk tutmayýnýz.

ACÝLEN DOKTORA BAÞVURULMASI GEREKEN YAN ETKiLER NELERDiR?

Her kemoterapi alan hasta bu durumlarý önceden doktoruyla konuþmalý ve bu tür durumlarla karþýlaþtýðý zaman vakit kaybetmeden telefon veya þahsen doktoruyla temas kurmalýdýr ve doktorunun vereceði tavsiyelere göre hareket etmelidir.

Randevu gününü beklemeden acilen baþvumanýz gereken durumlar þunlardýr:

* 38 derecenin üstünde ateþ yükselmesi.
* Herhangibir yerinizde kanama;
-aþýrý burun kanamasý
-ciltte oluþan morluklar -idrarda kanama
-diþ etlerinde aþýrý kanama
-hazneden normal adet dýþý kanamalar
-dýþkýda taze kanama veya katran gibi siyah olmasý , kusarak kahve telvesi gibi veya kýrmýzý kanama
-vücutta toplu iðne baþý büyüklüðünde döküntüler ,öksürürken aþrý miktarda kan gelmesi. (Balgamda hafif kýrmýzýlýk görülmesi önemli deðildir.)
* Kemoterapi aldýðýnýz damar çevresinde oluþan aðrý ve kýzarýklýk. (kemoterapi sýrasýnda damarlarýnýzda kahverengi renk deðiþikliði olmasý önemli deðildir.)
*Daha önce olmayan nefes darlýðý veya varolan nefes darlýðýnda artýþ.
* Kola da yayýlabilen göðüs aðrýsý.
* Kilo kaybýna yol açan, halsiz ve yorgun býrakan ishal.
* Normal dýþkýlama alýþkanlýðýnýzýn dýþýnda oluþan 3 günden fazla süren gaz ve dýþký çýkaramama.
* Yemek yemenizi engelleyen aðýz yaralarý ve yutma güçlüðü.
* Ani olarak geliþen uyuþma, çift görme problemleri ve hareket bozukIuðu, bilinç kaybý
* Vücutta oluþan yaygýn döküntüler.

BESLENME

Tedavi sýrasýnda iyi beslenmek tedavinin yan etkileri ile baþa çýkabilmek, infeksiyondan korunmak ve ilaç nedeniyle zedelenmiþ normal dokularýn iyileþmesini hýzlandýrmak açýsýndan çok önemlidir. Iyi beslenmek tüm besin öðelerini içeren dengeli bir besin programý uygulamak demektir. Günlük beslenme aþaðýdaki beþ ana gruptan besinleri içermelidir:

1. Sebze ve meyvalar : ikiþer porsiyon
2. Et, tavuk, balýk, yumurta : 3 porsiyon 3. Tahýllar: dört porsiyon
4. Süt ve süt ürünleri: iki porsiyon
5. Sývýlar (su, meyva sularý, çay, kahve, et suyu ve çorbalar): 8-12 bardak.

Ýþtahsýzlýðý Nasýl Yenebilirim?

Hem vücutta tümör olmasý, hem de kemoterapi iþtah azalmasý, beslenme bozukluðu ve zayýflamaya yol açabilir. Ancak tedavi sýrasýnda kilo kaybý hasta ve doktor tarafýndan istenmeyen bir olaydýr. Kemoterapi alýrken bulantý, kusma, ishal, tat duyusunda azalma, aðýz- boðaz yaralarý, hastalýktan kaynaklanan aðrýlar ve uyku bozukluklarý iþtahý azaltan diðer unsurlardýr. Ýþtahsýzlýk durumunda beslenmenin saðlanabilmesi için basit bazý önlemler alýnabilir.
1. Hayatýnýzda yemenin anlamýný biraz deðiþtirmeniz gerekebilir. Sadece tadýný almak için veya aç olduðunuz için deðil, beslenmeniz gerektiði için iþtahýnýz olmasa da yemek zorunda kalabilirsiniz
2. Bol sývýalýnýz. Sývýalýrken bunlarýn yüksek kalorili ve besleyici olmasýna dikkat ediniz (süt, ayran, meyva suyu gibi).
3. Iþtahýnýzý kapatan aðýz yarasý, bulantý, aðrý gibi baþka sorunlar varsa bunlarý diðer bölümlerde önerilen yöntemlerle gidermeye çalýþýn.
4. Rahat olabileceðiniz hoþ bir ortamda yemek yemeye çalýþýn. Aileniz veya sevdiklerinizle birlikte yemek iþtahýnýzý arttýrabilir. Yemekle hafif bir içki içmek de (bira, þarap vb.) yardýmcý olabilir.
5. Ne yediðiniz ne kadar yediðinizden önemlidir. Genel olarak
sevdiðiniz þeyleri yemeniz söylense de þiddetli iþtahsýzlýk dönemIerinde çok sevdiðiniz yemeklerden uzak durun, çünkü zorlanýrsanýz daha sonraki dönemlerde bu yiyeceklerden
tiksinebilirsiniz. Kokusu olmayan, soðuk yiyecekleri tercih edin.
6. Tedavi aralarýnda kendinizi iyi hissettiðiniz dönemlerde besin deðeri yüksek gýdalara ve en sevdiðiniz yemeklere aðýrlýk vererek açýðýnýz varsa kapatabilirsiniz. Kalori aldýðýnýz sürece ne yerseniz faydalýdýr.
7. Ýþtahýnýzýn en iyi olduðu saatte en büyük öðününüzü yiyin. Öðün arasýnda atýþtýrmaktan çekinmeyin.
8. Yemekten önce hafif bir egzersiz (yürüyüþ, hareket) iþtah açabilir.
9. Tümörlü hastalarýn genellikle besin ve özellikle proteinli besin (et, tavuk, balýk, yumurta, süt vb.) ihtiyacý artar. Ancak et gibi proteinli ve besleyici gýdalar hastalar tarafýndan genellikle tiksindirici bulunur.

Ayrýca çevreden besleyici olduðu için önerilen pek çok gýda çok yaðlý olduðundan hasta tarafýndan yenilmez. Yiyemeyen hastaya ek kalori saðlanmasý için gýdalara eklenebilecek veya yemek aralarýnda içilebilecek hazýr gýdalar eczanelerde bulunmaktadýr. Doktorunuzun önerisine göre günlük beslenmenize bunlar eklenebilir.

KEMOTERAPÝ SIRASINDA ÇALlÞABÝLÝR MÝYÝM?

Birçok kiþi kemoterapi alýrken normal hayat düzenini sürdürebilir. Bazý hastalarda ise hastalýðýn cinsi ve yaygýnlýðý, yapýlan tedavinin yoðunluðu ve yan etkileri nedeniyle çalýþma hayatýný sürdürmek mümkün olmaz. Örneðin kemoterapiden hemen sonra verilen bulantý kesici ilaçlarýn uyku hali yapmasý nedeniyle araba kullanmak sakýncalý olabilir.Doktorunuzla mesleðinizi ve çalýþma düzeninizi konuþunuz. Yaptýðýnýz iþ alacaðýnýz tedavi sýrasýnda sizin için sorun yaratmýyorsa kýsa dinlenme dönemleri ile çalýþmaya devam edebilirsiniz. Kemoterapi sýrasýnda mümkün olduðu kadar günlük yaþamýnýzý sürdürünüz.

KEMOTERAPÝ SIRASINDA TATÝL YAPILABÝLÝR MÝ?

Tedavi sýrasýnda tedavi þemanýzý aksatmayacak þekilde tatil yapmanýza doktorunuz tarafýndan izin verilebilir. Lütfen bu gibi özel durumlarý doktorunuza önceden bildiriniz. Tatil yerinizin özelliklerine göre uyarýlarý ve kýsýtlamalarý olup olmadýðýný sorunuz. Orneðin bazý kemoterapi ilaçlarý cilt renginde deðiþiklikler yapabilir, etkileri güneþ ýþýðý ile artabilir. Genel kural olarak kemoterapi sýrasýnda hastanýn güneþten korunmasý önerilir. Lökosit ve trombosit deðerleri normal olduðu zamanlarda temiz deniz veya havuzda yüzebilirsiniz

KEMOTERAPÝ SIRASINDA GEBELÝK

Bazý kemoterapi ilaçlarý hem erkek hem de kadýnda çocuk yapma yeteneðini ortadan kaldýrýr. Ancak bu her ilaç için söz konusu deðildir ve kemoterapi sýrasýnda kadýn gebe kalabilir. Ýlaçlar doðmamýþ çocukta birtakým kusurlara yol açabilir. Bu nedenle kemoterapi sýrasýnda doðum kontrolü uygulanmalý ancak hap ve spiral tercih edilmemelidir. Doðum sonrasýnda hastalýk tespit edilen kadýnlar kemoterapi alýrken bebek emziremez.
[size=1][/size]
DOKTORUNUZASORMAK ÝSTEYEBiLECEÐÝNÝZ SORULAR

Tedavi sonrasýnda doktorunuza, hemþirenize sormak istediðiniz sorular olabilir.
* Günlük yaþamýnýzda yasaklarýnýz.
* Kiþisel temizlik için kurallar (yýkanma vb.)
* Aðýz bakýmý
* Beslenme, neler yenecek? Yasaklar var mý?
* Kan sayýmlarý ve baþka tetkikler. Arada yapýlmasý gerekiyor mu?
* Bir sonraki randevu zamaný.
* Yapýlmasý gereken resmi iþlemler (sevk, kayýt, saðlýk kurulu raporu, karne, imzalama ve onaylatma iþlemleri, vb.)
* Sorularýnýz olurs